Λαϊκές Οργανώσεις από τη μια, Εθνικόφρονα Σωματεία από την άλλη. Για δεκαετίες στην Κύπρο το σωματείο δεν ήταν απλώς ο χώρος όπου έπινες καφέ, έπαιζες τάβλι ή συναντούσες τους συγχωριανούς σου. Ήταν κοινωνική ταυτότητα, πολιτική δήλωση και πολλές φορές ένας ολόκληρος κόσμος που συνυπήρχε — όχι πάντοτε ειρηνικά — με τον άλλο, λίγα μόλις μέτρα παρακάτω. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη* Σήμερα η εικόνα μοιάζει σχεδόν παράξενη στις νεότερες γενιές. Κάποτε όμως σε δεκάδες κυπριακά χωριά μπορούσες να βρεις σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων δύο σωματεία. Το ένα ήταν γνωστό ως «οι Λαϊκές» και το άλλο ως «τα Εθνικόφρονα». Εκεί ο κόσμος έπινε τον καφέ του, έπαιζε τάβλι και χαρτιά, διάβαζε εφημερίδα, παρακολουθούσε ποδόσφαιρο, πήγαινε σε χορούς, θεατρικές παραστάσεις και εκδηλώσεις. Μόνο που πίσω από τον καφέ και το τάβλι υπήρχε και μια σαφής πολιτική ταυτότητα. Οι ρίζες αυτού του διαχωρισμού βρίσκονται στην έντονη πολιτική και κοινωνική πόλωση της Κύπρου του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Η ανάπτυξη του εργατικού κινήματος, η οργανωμένη παρουσία της Αριστεράς και αργότερα του ΑΚΕΛ δημιούργησαν ένα εκτεταμένο δίκτυο σωματείων και οργανώσεων. Οι «Λαϊκές Οργανώσεις» εξελίχθηκαν ουσιαστικά σε κοινωνικούς πυρήνες του λαϊκού κινήματος. Δεν περιορίζονταν στην κομματική δράση. Δημιουργούσαν θεατρικές ομάδες, χορωδίες, χορευτικά συγκροτήματα, βιβλιοθήκες και αθλητικές ομάδες, οργανώνοντας παράλληλα διαλέξεις, εκδρομές και πολιτιστικές δραστηριότητες. Απέναντι σε αυτόν τον χώρο αναπτύχθηκε ένα εξίσου ισχυρό δίκτυο εθνικόφρονων συλλόγων και σωματείων, με έντονο ελληνικό εθνικό προσανατολισμό και στενότερους ιστορικά δεσμούς με την Εκκλησία και τη συντηρητική παράταξη. Οι εθνικές επέτειοι, η ελληνική σημαία και αργότερα η μνήμη του αγώνα της ΕΟΚΑ αποτέλεσαν βασικά στοιχεία της ταυτότητάς τους. Η μεγάλη τομή ήρθε το 1948. Ο Ελληνικός Εμφύλιος βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη και η σύγκρουση πέρασε το Αιγαίο χωρίς να χρειαστεί… διαβατήριο. Η πολιτική πόλωση μεταφέρθηκε στην Κύπρο και μπήκε στα συνδικάτα, στα καφενεία και, ίσως περισσότερο απ’ οπουδήποτε αλλού, στα γήπεδα. Την ίδια χρονιά οι μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις και ιδιαίτερα η πολύμηνη απεργία των μεταλλωρύχων όξυναν ακόμη περισσότερο την αντιπαράθεση. Η Κύπρος μπορεί να μην είχε εμφύλιο πόλεμο όπως η Ελλάδα, είχε όμως έναν βαθύ πολιτικό και κοινωνικό διχασμό που άφησε το αποτύπωμά του για δεκαετίες. Και τότε ήρθε το ποδόσφαιρο να κάνει αυτό που ξέρει πολύ καλά να κάνει στην Κύπρο: να μετατρέψει μια πολιτική διαφωνία σε υπόθεση που θα θυμόμαστε για γενιές. Το 1948 τέθηκε στους αθλητές ζήτημα δήλωσης «εθνικοφρόνων φρονημάτων». Αριστεροί και προοδευτικοί αθλητές αρνήθηκαν να υπογράψουν ή βρέθηκαν εκτός υφιστάμενων συλλόγων. Μέσα σε εκείνο το κλίμα δημιουργήθηκαν ή ενισχύθηκαν νέα σωματεία της Αριστεράς. Η Νέα Σαλαμίνα ιδρύθηκε στην Αμμόχωστο τον Μάρτιο του 1948, η Αλκή στη Λάρνακα τον Απρίλιο και λίγους μήνες αργότερα εμφανίστηκε στη Λευκωσία η Ομόνοια. Τα νέα «λαϊκά» σωματεία δημιούργησαν τον Δεκέμβριο του 1948 τη δική τους Κυπριακή Ερασιτεχνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία, την ΚΕΠΟ. Για ένα διάστημα η Κύπρος είχε ουσιαστικά δύο ποδοσφαιρικούς κόσμους. Η διάσπαση τερματίστηκε τελικά το 1953 με την ενοποίηση του κυπριακού ποδοσφαίρου. Η πολιτική όμως δεν έφυγε ποτέ εντελώς από τις κερκίδες. Και φυσικά δεν έμεινε μόνο στα γήπεδα. Στο χωριό τα πράγματα ήταν πολύ πιο προσωπικά. Το σωματείο λειτουργούσε ως προέκταση της οικογένειας και της πολιτικής ταυτότητας. Υπήρχε το καφενείο όπου σύχναζαν οι αριστεροί και εκείνο όπου μαζεύονταν οι δεξιοί. Υπήρχαν οι αντίστοιχες εφημερίδες, οι γιορτές, οι εκδηλώσεις και οι ποδοσφαιρικές ομάδες. Δεν σημαίνει βεβαίως ότι κάθε χωριό λειτουργούσε με τον ίδιο τρόπο ούτε ότι οι δύο κόσμοι δεν συναντιούνταν ποτέ. Η πραγματική ζωή ήταν πάντοτε πιο σύνθετη από τις κομματικές γραμμές. Οι άνθρωποι ήταν συγγενείς, γείτονες, συνάδελφοι και κουμπάροι. Αλλά η διάκριση ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να αφήσει το αποτύπωμά της σε ολόκληρες γενιές Κυπρίων. Το Κρατικό Αρχείο διατηρεί φακέλους για πλήθος τέτοιων οργανώσεων: Εθνικόφρονα Σωματεία στο Παλαιομέτοχο, στην Αρεδιού, στη Βυζακιά, στους Αγίους Τριμιθιάς και αλλού. Δεν μιλάμε επομένως για μερικά απομονωμένα σωματεία αλλά για ένα κοινωνικό δίκτυο που απλωνόταν σε ολόκληρη την Κύπρο. Το ίδιο συνέβαινε με τις Λαϊκές Οργανώσεις. Σε πολλές κοινότητες αποτέλεσαν επί δεκαετίες πραγματικά πολιτιστικά κέντρα. Δημιουργούσαν θεατρικά και μουσικά σχήματα, χορωδίες και χορευτικά συγκροτήματα και διοργάνωναν αθλητικές και κοινωνικές δραστηριότητες. Υπήρχε όμως και η σκληρή πλευρά αυτής της διαίρεσης. Στις 25 Μαρτίου 1945, στο Λευκόνοικο, πορεία των Λαϊκών Οργανώσεων μετά τον εορτασμό της εθνικής επετείου κατέληξε σε αιματηρό επεισόδιο με την αποικιακή αστυνομία, με τρεις νεκρούς και δεκατρείς τραυματίες. Τον Δεκέμβριο του 1955 οι βρετανικές αποικιακές αρχές έθεσαν εκτός νόμου το ΑΚΕΛ και οργανώσεις του λαϊκού κινήματος και πραγματοποίησαν συλλήψεις στελεχών. Από την άλλη πλευρά, τα Εθνικόφρονα Σωματεία συνδέθηκαν στενά με τη διατήρηση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας και, ιδιαίτερα μετά τον αγώνα του 1955-59, με τη μνήμη της ΕΟΚΑ. Υπάρχουν σωματεία που ιδρύθηκαν από αγωνιστές της ΕΟΚΑ και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να διοργανώνουν επετειακές, πολιτιστικές και κοινωνικές εκδηλώσεις. Έτσι δημιουργήθηκε μια από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες της μεταπολεμικής Κύπρου: Ένα χωριό, μια εκκλησία, ένα σχολείο — αλλά δύο σωματεία. Και κάπου ανάμεσά τους ένα καφενείο, όπου ακόμη και η επιλογή της καρέκλας μπορούσε να θεωρηθεί πολιτική δήλωση. Με την πάροδο των δεκαετιών τα πράγματα άλλαξαν. Η αστικοποίηση, η τηλεόραση, το αυτοκίνητο, τα σύγχρονα κέντρα αναψυχής και κυρίως η αλλαγή του τρόπου ζωής αφαίρεσαν από τα σωματεία μεγάλο μέρος της παλιάς κοινωνικής τους δύναμης. Πολλά έκλεισαν, άλλα υπολειτουργούν και κάποια μετατράπηκαν περισσότερο σε χώρους εστίασης ή πολιτιστικών εκδηλώσεων. Οι ονομασίες όμως επέζησαν. Ακόμη και σήμερα μπορεί κάποιος να ακούσει σε ένα κυπριακό χωριό τη φράση «εν να πάμε στις Λαϊκές» ή «εν στα Εθνικόφρονα». Και ο μεγαλύτερος σε ηλικία Κύπριος καταλαβαίνει αμέσως όχι μόνο πού θα πάει ο άλλος, αλλά και ολόκληρη την ιστορία που κουβαλά η συγκεκριμένη πόρτα. Γιατί τα δύο σωματεία του χωριού ήταν τελικά κάτι πολύ περισσότερο από δύο κτίρια. Ήταν η μικρογραφία μιας Κύπρου που για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα έμαθε να ζει πολιτικά χωρισμένη στα δύο — αλλά μέσα στο ίδιο χωριό. Πηγές: Κρατικό Αρχείο Κυπριακής Δημοκρατίας, αρχειακές συλλογές Επαρχιακής Διοίκησης Λευκωσίας./Υπουργείο Άμυνας Κυπριακής Δημοκρατίας, ιστορικές εκδόσεις για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση της Κύπρου κατά την περίοδο του Ελληνικού Εμφυλίου./Ιστορικές πηγές για την Κυπριακή Ερασιτεχνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (ΚΕΠΟ) και τον ποδοσφαιρικό διχασμό του 1948./Αρχειακές και κοινοτικές πηγές για τη δράση των Λαϊκών Οργανώσεων και των Εθνικόφρονων Σωματείων στην Κύπρο. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.Διαβάστε επίσης: Η Κύπρος διαπραγματευόταν στη Γενεύη και Άγγλος στην Κερύνεια.. όχημα με μπύρα Read more